ડોળીનું તેલ: ડાંગના આદિવાસીઓની પરંપરાગત જીવનશૈલી સાથે જોડાયેલી ખાસ ઓળખ
ડોળીનું તેલ: ડાંગના ગાઢ જંગલો, ડુંગરાળ વિસ્તાર અને કુદરતી વાતાવરણ વચ્ચે રહેતા આદિવાસી લોકો આજે પણ પોતાની જૂની પરંપરાઓને સાચવીને આગળ વધી રહ્યા છે. અહીંના લોકોનું જીવન વર્ષોથી જંગલ અને તેની આસપાસ મળતી કુદરતી વસ્તુઓ સાથે જોડાયેલું છે. તેમાં મહુડાનું વૃક્ષ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે.
મહુડાના ફૂલ, ફળ અને બીજનો ઉપયોગ ડાંગના આદિવાસી પરિવારો વર્ષોથી કરતા આવ્યા છે. ખાસ કરીને મહુડાના બીજમાંથી તૈયાર થતું ડોળીનું તેલ આજે પણ ઘણા સ્થાનિક પરિવારોની પસંદગી છે. રસોઈથી લઈને કેટલીક પરંપરાગત ઘરગથ્થુ રીતોમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
ડાંગ અને વાંસદા તાલુકાના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો માટે ડોળીનું તેલ માત્ર ખાવાનું તેલ નથી. તેની સાથે તેમની પરંપરા, મહેનત અને જંગલ સાથેનો વર્ષો જૂનો સંબંધ પણ જોડાયેલો છે.
ડાંગના ગામડાઓમાંથી ડોળીનું તેલ ખરીદવાની માંગ
સ્થાનિક નિષ્ણાત સુરેશભાઈ તૈલીના જણાવ્યા પ્રમાણે, ડાંગના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાંથી અત્યાર સુધીમાં આશરે 2,000 કિલોગ્રામ એટલે કે 2 ટન જેટલું ડોળીનું તેલ તૈયાર કરાવીને લોકો લઈ ગયા છે.
આ આંકડો બતાવે છે કે બજારમાં અલગ-અલગ પ્રકારના પેકેટવાળા તેલ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં સ્થાનિક લોકોમાં ડોળીનું તેલ હજુ પણ પોતાની જગ્યા જાળવી રહ્યું છે.
ઘણા પરિવારો માટે આ તેલ સાથે બાળપણની યાદો અને જૂની ઘરગથ્થુ રીતો જોડાયેલી છે. એટલે જ નવી પેઢીમાં પણ તેના વિશે જાણકારી અને ઉપયોગ જોવા મળે છે.
મહુડાના બીજને સ્થાનિક ભાષામાં ડોળી કહેવામાં આવે છે
ડાંગ અને વાંસદા તાલુકાના અનેક અંતરિયાળ ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં મહુડાના વૃક્ષો મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. ચોમાસું શરૂ થાય તે પહેલાં અહીંના લોકો મહુડાના ફૂલ અને ફળ સાથે જોડાયેલી પ્રક્રિયામાં વ્યસ્ત થઈ જાય છે.
મહુડાના ફૂલ ખરી પડ્યા બાદ તેમાંથી ફળ બને છે. આ ફળને સ્થાનિક આદિવાસી ભાષામાં વાગોળા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેમાં રહેલા બીજ પાકે છે. આ બીજને અહીં ડોળી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ડોળી તૈયાર થયા બાદ લોકો વહેલી સવારે અથવા મોડી રાત્રે જંગલ વિસ્તારમાં જઈને તેને વીણી લાવે છે. જંગલમાંથી લાવ્યા પછી બીજને યોગ્ય રીતે સાફ કરવામાં આવે છે અને સુકવવામાં આવે છે.
સરા, કેવડી અને મહુવાસ સહિતના વિસ્તારોમાં થાય છે સંગ્રહ
વાંસદા તાલુકાના સરા, કેવડી, મહુવાસ, નિરૂપણ અને ચોરવણી જેવા અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં તેમજ ડાંગ અને મહારાષ્ટ્રની સરહદ પાસે રહેતા લોકો માટે મહુડાના બીજ એક મહત્વની કુદરતી પેદાશ છે.
વર્ષોથી ચાલતી પરંપરા મુજબ પરિવારના લોકો સાથે મળીને ડોળી ભેગી કરે છે. જંગલમાંથી લાવ્યા બાદ તેને સૂકવવાની પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. બીજ સારી રીતે સુકાઈ જાય પછી તેને તેલ કાઢવાની મિલમાં લઈ જવામાં આવે છે.
વાંસદા અને ઉનાઈ જેવા વિસ્તારોમાં આવેલી તેલ મિલોમાં ડોળીમાંથી તેલ કાઢવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે મિલમાં ડોળી પહોંચાડ્યા પછી એકથી બે દિવસમાં તેલ કાઢીને આપવામાં આવે છે.
10 કિલો ડોળીમાંથી 4થી 5 કિલો તેલ
ડોળીનું તેલ કાઢવાની પ્રક્રિયા માટે સ્થાનિક તેલ મિલોમાં અલગ ચાર્જ લેવામાં આવે છે. એક કિલો ડોળીમાંથી તેલ કાઢવા માટે આશરે 3 રૂપિયા ખર્ચ થાય છે.
જો ડોળી સારી રીતે પાકેલી અને ગુણવત્તાવાળી હોય તો 10 કિલો ડોળીમાંથી આશરે 4થી 5 કિલો જેટલું તેલ નીકળી શકે છે.
આ કારણે જે પરિવારો જંગલમાંથી પોતાની મહેનતથી ડોળી એકઠી કરે છે તેમના માટે તેમાંથી તેલ કઢાવવું ઉપયોગી બની રહે છે. એક તરફ ઘરમાં ઉપયોગ માટે તેલ મળે છે અને બીજી તરફ ડોળીનો બાકીનો ભાગ પણ વિવિધ રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.
ડોળીના તેલમાં રહેલી કડવાશ કેવી રીતે દૂર કરવામાં આવે છે?
ડોળીમાંથી સીધું કાઢવામાં આવેલું તેલ ક્યારેક કડવું લાગી શકે છે. તેથી સ્થાનિક લોકો પરંપરાગત રીતે તેને ઊંચા તાપે ગરમ કરી ઉકાળે છે. આ પ્રક્રિયા બાદ તેની કડવાશ ઓછી થાય છે અને પછી તેનો ખાવામાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
ડાંગના ઘણા પરિવારો પરંપરાગત વાનગીઓ બનાવવા માટે આ તેલનો ઉપયોગ કરતા આવ્યા છે. ડોળીના તેલથી બનેલી વાનગીઓનો સ્વાદ પણ અલગ અને સ્થાનિક રસોઈની ઓળખ સમાન માનવામાં આવે છે.
ડોળીના તેલનો પરંપરાગત ઉપયોગ
ડાંગના આદિવાસી સમાજમાં ડોળીનું તેલ વર્ષોથી રસોઈમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. સ્થાનિક લોકો તેને કુદરતી રીતે મળતું તેલ માને છે અને પોતાના ખોરાકમાં તેનો ઉપયોગ કરે છે.
મહુડો માત્ર ખોરાક પૂરતો જ સીમિત નથી. તેના અલગ-અલગ ભાગોનો ઉપયોગ સ્થાનિક જીવનશૈલીમાં થતો આવ્યો છે. આ કારણે મહુડાનું વૃક્ષ ડાંગના આદિવાસી પરિવારો માટે ખૂબ મહત્વનું માનવામાં આવે છે.
પરંપરાગત માન્યતાઓમાં પણ ડોળીના તેલનું સ્થાન
મહુડો અને તેમાંથી બનતી વસ્તુઓને પરંપરાગત રીતે અનેક ઉપયોગો સાથે જોડવામાં આવે છે. સ્થાનિક લોકો ડોળીના તેલનો ઉપયોગ શરીર પર માલિશ માટે પણ કરતા આવ્યા છે. ખાસ કરીને સાંધાના દુખાવા અને ત્વચા સંબંધિત કેટલીક સમસ્યાઓ માટે તેના ઉપયોગની સ્થાનિક માન્યતાઓ જોવા મળે છે.
જોકે, આવા ઉપયોગો પરંપરાગત માન્યતાઓ પર આધારિત છે. કોઈપણ આરોગ્ય સમસ્યા માટે તેને તબીબી સારવારનો વિકલ્પ માનવો યોગ્ય નથી.
ડોળીમાંથી તેલ કાઢ્યા પછી મળતું ખોળ પણ ઉપયોગી
ડોળીમાંથી તેલ કાઢી લીધા પછી જે ખોળ બચે છે તેનો પણ સ્થાનિક લોકો ઉપયોગ કરે છે. આ ખોળ પશુઓને ખવડાવવામાં આવે છે.
સ્થાનિક લોકોના અનુભવ પ્રમાણે ડોળીનું ખોળ પશુઓને ખવડાવવાથી પશુઓમાં તાજગી અને શક્તિ આવે છે તેમજ દૂધના પ્રમાણમાં પણ વધારો થતો હોવાનો તેમનો અનુભવ છે.
આ રીતે મહુડાના બીજમાંથી તેલ કાઢ્યા પછી પણ તેનો બાકીનો ભાગ વેડફાતો નથી. જંગલમાંથી મળતી કુદરતી પેદાશનો શક્ય તેટલો ઉપયોગ કરવાની આ રીત ડાંગના આદિવાસી જીવનની ખાસિયત છે.
ડોળી સળગાવવાથી સાપ દૂર રહે છે તેવી માન્યતા
ડોળીના ખોળ સાથે જોડાયેલી બીજી એક સ્થાનિક માન્યતા પણ છે. ગામડાઓમાં ડોળીની ખોળ સળગાવવામાં આવે તો તેના ધુમાડાથી સાપ અને કેટલાક જીવજંતુ નજીક આવતા નથી એવું સ્થાનિક લોકો માને છે.
આજે પણ કોઈ વિસ્તારમાં સાપ દેખાય ત્યારે કેટલાક લોકો ડોળી સળગાવીને તેને દૂર ભગાડવાનો પ્રયાસ કરે છે. જોકે, સાપને લઈને આવી સ્થિતિમાં જાતે તેની નજીક જવાને બદલે સુરક્ષિત અંતર જાળવવું વધુ યોગ્ય છે.
ડોળી નું તેલ માત્ર ખાવાનું તેલ નથી
ડાંગના આદિવાસી વિસ્તારોમાં ડોળીનું તેલ એક એવી પરંપરા છે, જે કુદરત અને માણસ વચ્ચેના જૂના સંબંધની વાત કરે છે. જંગલમાંથી મહુડાના બીજ ભેગા કરવા, તેને સૂકવવા, મિલમાં લઈ જઈ તેલ કઢાવવા અને પછી ઘરની રસોઈમાં તેનો ઉપયોગ કરવા સુધીની આખી પ્રક્રિયામાં સ્થાનિક લોકોની મહેનત જોવા મળે છે.
આ પરંપરા માત્ર એક તેલ બનાવવાની રીત નથી. તેની સાથે ડાંગની લોકસંસ્કૃતિ, પરંપરાગત ખાણીપીણી અને જંગલ આધારિત જીવનશૈલી જોડાયેલી છે.
આધુનિક સમયમાં રસોઈના અનેક પ્રકારના તેલ સરળતાથી મળી રહે છે. તેમ છતાં ડાંગના અંતરિયાળ ગામોમાં ડોળીનું તેલ આજે પણ લોકોના ઘરો સુધી પહોંચે છે. આશરે 2 ટન જેટલું તેલ સ્થાનિક લોકો દ્વારા તૈયાર કરાવીને લઈ જવામાં આવ્યું હોવાની માહિતી પણ તેની માંગ દર્શાવે છે.
મહુડાનું વૃક્ષ ડાંગના લોકો માટે માત્ર જંગલનો એક વૃક્ષ નથી. તેની સાથે રોજિંદા જીવનની જરૂરિયાતો, જૂની યાદો અને પેઢીઓથી ચાલતી પરંપરાઓ જોડાયેલી છે. એ જ કારણે ડોળીનું તેલ આજે પણ ડાંગના આદિવાસી સમાજની પરંપરાગત જીવનશૈલીની જીવંત ઓળખ બની રહ્યું છે.
આ પણ વાંચો : કવળીની ભાજી: ડાંગના જંગલોમાં ચોમાસાની સૌથી ખાસ ભાજી, સ્વાદ સાથે કમાણીનું પણ મોટું સાધન
Related News
