Centers of Excellence: ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતીનો નવો અધ્યાય, 4 જિલ્લામાં બનશે ખાસ કેન્દ્રો
Centers of Excellence: ગુજરાતના નવસારી, મોરબી, ભાવનગર અને છોટા ઉદેપુરમાં રૂ. 20 કરોડના ખર્ચે આધુનિક કેન્દ્રો બનશે, જ્યાં ખેડૂતોને તાલીમ, Soil Testing અને બાયો-ઇનપુટ્સ જેવી સુવિધા મળશે.
ગાંધીનગર: ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતીને વધુ વેગ આપવા માટે રાજ્ય સરકારે મહત્વનો નિર્ણય લીધો છે. રાજ્યના ચાર જિલ્લાઓમાં આધુનિક Centers of Excellence સ્થાપવામાં આવશે. નવસારી, મોરબી, ભાવનગર અને છોટા ઉદેપુરમાં બનનારા આ ચાર કેન્દ્રો પાછળ કુલ રૂ. 20 કરોડનો ખર્ચ કરવામાં આવશે.
આ કેન્દ્રો માત્ર તાલીમ આપવા પૂરતા નહીં રહે, પરંતુ ખેડૂતો માટે પ્રાકૃતિક ખેતીને લગતી અનેક સુવિધાઓ એક જ સ્થળે ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. ખેડૂતોને પ્રાકૃતિક ખેતીની તાલીમ, બાયો-ઇનપુટ્સ, બિયારણ, રોપા, માટી પરીક્ષણ તેમજ પાકની ગુણવત્તા અંગે માર્ગદર્શન મળશે.
રાજ્યમાં પ્રાકૃતિક ખેતીનો વ્યાપ વધારવા માટે ચાલી રહેલા અભિયાનને વધુ મજબૂત બનાવવા આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતના માર્ગદર્શન હેઠળ ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતીને લઈને લાંબા સમયથી જાગૃતિ અને તાલીમનું કામ ચાલી રહ્યું છે. હવે આ નવા કેન્દ્રોના માધ્યમથી ખેડૂતો સુધી આ કામગીરી વધુ વ્યવસ્થિત રીતે પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
ચાર જિલ્લાઓમાં આ સ્થળોએ બનશે નવા કેન્દ્રો
પ્રથમ તબક્કામાં રાજ્યના ચાર અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં Centers of Excellence બનાવવામાં આવશે. દરેક કેન્દ્રની પસંદગી એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે આસપાસના વિસ્તારોના ખેડૂતો પણ તેનો સરળતાથી લાભ લઈ શકે.
નવસારી જિલ્લામાં વાંસદા તાલુકાના નાની ભમતી ગામમાં કેન્દ્ર બનાવવામાં આવશે. મોરબી જિલ્લામાં હળવદ તાલુકા મથક ખાતે કેન્દ્ર સ્થાપવામાં આવશે. ભાવનગર જિલ્લામાં સિહોર તાલુકાના વળાવડ ગામની પસંદગી કરવામાં આવી છે, જ્યારે છોટા ઉદેપુર જિલ્લામાં જેતપુર પાવી તાલુકાના ચૂડેલ ગામમાં કેન્દ્ર બનાવવામાં આવશે.
આ ચારેય કેન્દ્રોના નિર્માણ, સંચાલન અને દેખરેખની જવાબદારી ગુજરાત પ્રાકૃતિક કૃષિ વિકાસ બોર્ડને સોંપવામાં આવી છે.
એક સાથે 100 ખેડૂતોને મળશે તાલીમ
આ કેન્દ્રોને સામાન્ય સરકારી કચેરીની જેમ નહીં, પરંતુ પ્રાકૃતિક ખેતીના પ્રેક્ટિકલ તાલીમ કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવાની યોજના છે. દરેક કેન્દ્રમાં એક સાથે લગભગ 100 ખેડૂતોને તાલીમ આપી શકાય તેવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે.
ખેડૂતોના રહેવા અને જમવાની પણ વ્યવસ્થા રહેશે. તાલીમ દરમિયાન આધુનિક ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ સાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે, જેથી ખેતીની વિવિધ પદ્ધતિઓ ખેડૂતોને માત્ર સમજાવવામાં નહીં આવે, પરંતુ તેને સરળ રીતે બતાવી પણ શકાય.
આ તાલીમમાં પ્રાકૃતિક ખેતી કરતા જૂના ખેડૂતોની સાથે નવા ખેડૂતોને પણ સામેલ કરવામાં આવશે. જે ખેડૂતો પહેલેથી પ્રાકૃતિક ખેતી કરી રહ્યા છે તેમને નવી પદ્ધતિઓ અને ટેકનોલોજી વિશે જાણકારી આપવામાં આવશે. બીજી તરફ, રાસાયણિક ખેતીમાંથી પ્રાકૃતિક ખેતી તરફ વળવા માગતા ખેડૂતોને શરૂઆતથી જરૂરી માર્ગદર્શન આપવામાં આવશે.
જીવામૃતથી લઈને નિમાસ્ત્ર સુધીની તાલીમ
પ્રાકૃતિક ખેતીમાં બાયો-ઇનપુટ્સનું મહત્વ ઘણું છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્રો પર ખેડૂતોને દેશી ગાય આધારિત વિવિધ બાયો-ઇનપુટ્સ બનાવવાની તાલીમ આપવામાં આવશે.
ખેડૂતોને જીવામૃત, ઘન જીવામૃત, બીજામૃત અને નિમાસ્ત્ર જેવી વસ્તુઓ કેવી રીતે તૈયાર કરવી અને તેનો ખેતરમાં યોગ્ય ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તેની પ્રેક્ટિકલ માહિતી આપવામાં આવશે.
આ ઉપરાંત કેન્દ્રો પર મોટા પ્રમાણમાં બાયો-ઇનપુટ્સ તૈયાર કરવાની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવશે. આ સામગ્રી ખેડૂતોને સસ્તા અથવા નજીવા દરે મળી રહે તે માટે વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે. તેનાથી ખેડૂતોને બહારથી મોંઘા કૃષિ ઇનપુટ્સ ખરીદવાની જરૂરિયાત ઓછી થઈ શકે છે.
ગુણવત્તાયુક્ત બિયારણ અને રોપા પણ મળશે
ખેડૂતોને સારો પાક મેળવવા માટે ગુણવત્તાયુક્ત બિયારણ અને રોપા જરૂરી હોય છે. નવા કેન્દ્રો પર વિવિધ પાકોના શુદ્ધ બિયારણ ઉપલબ્ધ કરાવવાની યોજના છે.
બાગાયતી પાકો માટે ગુણવત્તાયુક્ત રોપા, કટીંગ અને કલમો પણ તૈયાર કરવામાં આવશે. આ સાથે આચ્છાદન એટલે કે Mulching માટે જરૂરી સામગ્રી પણ ખેડૂતોને ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે.
આ સુવિધા ખાસ કરીને એવા ખેડૂતો માટે ઉપયોગી બની શકે છે, જેમને સ્થાનિક સ્તરે યોગ્ય ગુણવત્તાનું બિયારણ કે રોપા મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
Soil Testingથી ખેડૂતોને મળશે જમીનની સાચી માહિતી
પ્રાકૃતિક ખેતીમાં જમીનની સ્થિતિને ખાસ મહત્વ આપવામાં આવે છે. તેથી Centers of Excellence ખાતે Soil Testing એટલે કે માટી પરીક્ષણની સુવિધા પણ રાખવામાં આવશે.
ખેડૂતો પોતાની જમીનની સ્થિતિ જાણી શકે અને તેના આધારે યોગ્ય ખેતી પદ્ધતિ અપનાવી શકે તે માટે નિષ્ણાતો દ્વારા માર્ગદર્શન આપવામાં આવશે. જમીનમાં કઈ સ્થિતિ છે અને ખેતીમાં કયા પ્રકારની પદ્ધતિ વધુ યોગ્ય રહેશે તે અંગે ખેડૂતોને સમજ આપવામાં આવશે.
આ સાથે કૃષિ ઉત્પાદનોની રસાયણમુક્ત ગુણવત્તા અંગે પણ જરૂરી ચકાસણી અને માર્ગદર્શનની વ્યવસ્થા રાખવામાં આવશે.
ખેતરમાં જ બતાવવામાં આવશે પ્રાકૃતિક ખેતીનું મોડેલ
પ્રાકૃતિક ખેતીની વાત માત્ર વર્ગખંડમાં કરવામાં નહીં આવે. ખેડૂતોને ખેતરમાં લઈ જઈને વિવિધ પદ્ધતિઓનું પ્રત્યક્ષ નિદર્શન કરાવવામાં આવશે.
ખાસ કરીને પંચસ્તરીય પ્રાકૃતિક ખેતી મોડેલ, મિશ્ર પાક અને સહજીવી પાક પદ્ધતિ વિશે ખેડૂતોને પ્રેક્ટિકલ માહિતી આપવામાં આવશે. કયા પાકને સાથે ઉગાડી શકાય, જમીનનો વધુ સારો ઉપયોગ કેવી રીતે થઈ શકે અને ખેતીમાં કુદરતી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે સમજાવવામાં આવશે.
જરૂર પડે ત્યારે નિષ્ણાતો ખેડૂતોના પોતાના ખેતરે પણ જઈને માર્ગદર્શન આપશે. એટલે તાલીમ માત્ર કેન્દ્ર પૂરતી સીમિત નહીં રહે.
ખેતીનો ખર્ચ ઘટાડવાનો પ્રયાસ
પ્રાકૃતિક ખેતી તરફ ખેડૂતોને આકર્ષવાનું એક મોટું કારણ ખેતીનો ખર્ચ ઘટાડવાની શક્યતા છે. રાસાયણિક ખાતરો અને મોંઘા જંતુનાશકોનો ઉપયોગ ઓછો અથવા બંધ થવાથી ખેડૂતોના ઇનપુટ ખર્ચમાં મોટો ઘટાડો થઈ શકે છે.
આ યોજના સાથે જોડાયેલી માહિતી મુજબ યોગ્ય રીતે પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવવામાં આવે તો ઉત્પાદન ખર્ચમાં 60થી 80 ટકા સુધીનો ઘટાડો થવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે. જોકે વાસ્તવિક ખર્ચમાં ઘટાડો પાક, જમીન, વિસ્તાર અને ખેતીની પદ્ધતિ પ્રમાણે અલગ-અલગ હોઈ શકે છે.
ખર્ચ ઓછો થાય તો ખેડૂતો માટે નફાનો હિસ્સો વધવાની શક્યતા રહે છે. આ સાથે જમીનની તંદુરસ્તી અને પર્યાવરણનું રક્ષણ પણ થઈ શકે છે.
Post-Harvest Processing અને Value Addition પર પણ ભાર
ખેડૂતો માટે માત્ર સારો પાક ઉગાડવો પૂરતો નથી. પાક વેચાણ સુધી પહોંચે ત્યાં સુધી તેની યોગ્ય જાળવણી પણ એટલી જ જરૂરી છે. આ વાતને ધ્યાનમાં રાખીને નવા કેન્દ્રો પર Post-Harvest Processing, સંગ્રહ, પેકેજિંગ અને Value Addition અંગે પણ તાલીમ આપવામાં આવશે.
ખેડૂતો પોતાના ઉત્પાદનને સીધું કાચા સ્વરૂપે વેચવાને બદલે તેમાં મૂલ્યવર્ધન કરી શકે તો બજારમાં વધુ સારી કિંમત મેળવવાની તક ઊભી થઈ શકે છે.
આ તાલીમથી ખેડૂતોને ઉત્પાદન પછીની પ્રક્રિયા, યોગ્ય પેકેજિંગ અને બજારમાં ઉત્પાદન રજૂ કરવાની રીત વિશે પણ સમજ મળશે.
ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતીને મળશે નવી ગતિ
રૂ. 20 કરોડના ખર્ચે બનનારા આ ચાર Centers of Excellence ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતીને આગળ વધારવાના પ્રયાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
એક જ સ્થળે તાલીમ, બાયો-ઇનપુટ્સ, Soil Testing, બિયારણ, રોપા, ખેતીના પ્રત્યક્ષ નિદર્શન અને Post-Harvest Processing જેવી સુવિધાઓ મળવાથી ખેડૂતો માટે પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવવાનો રસ્તો વધુ સરળ બની શકે છે.
આ પહેલનો હેતુ માત્ર રાસાયણિક ખેતીનો વિકલ્પ ઊભો કરવાનો નથી, પરંતુ ખેડૂતોને ખેતીની એવી પદ્ધતિ તરફ લઈ જવાનો છે જેમાં ખર્ચ ઓછો રહે, જમીનની ગુણવત્તા જળવાય, પર્યાવરણને નુકસાન ઓછું થાય અને ખેડૂતોને પોતાના ઉત્પાદનમાંથી વધુ સારી આવક મેળવવાની તક મળે.
જો આ કેન્દ્રોનું કામ અસરકારક રીતે આગળ વધે અને ખેડૂતોને સતત માર્ગદર્શન મળતું રહે, તો ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતીના વિસ્તરણ માટે આ ચાર કેન્દ્રો મહત્વના આધારસ્તંભ બની શકે છે. સાથે જ ભવિષ્યમાં રાજ્યના અન્ય જિલ્લાઓમાં પણ આવી સુવિધાઓ ઉભી કરવાની દિશામાં માર્ગ મોકળો થઈ શકે છે.
ગુજરાત પહેલેથી જ કૃષિ ક્ષેત્રે નવી પદ્ધતિઓ અને ખેડૂતલક્ષી પહેલ માટે જાણીતું છે. હવે Centers of Excellence દ્વારા પ્રાકૃતિક ખેતીને વધુ વ્યવસ્થિત તાલીમ અને જરૂરી સાધનો સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ખેડૂતો, જમીન અને પર્યાવરણ ત્રણેય માટે આ પહેલ લાંબા ગાળે કેટલો ફાયદો આપે છે તે જોવાનું રહેશે.
Related News
